به معنى آنكه آن حقيقت تامّ محمدى يك حقيقت واحده است به وحدت حقّه‌ى ظلّيه ، ظل وحدت حقّيّه‌ى حقيقيّه ، و به هرجايى و به اقتضاى هر دوره‌ى زمانى از به دو خلقت « 1 » او را اسامى متعدّدهء مختلفه‌اى است . چنان‌كه فرموده‌اند « 2 » : « يك نقطه الف گشت و الف جمله حروف * در هر حرفى ، الف به اسمى موصوف » يعنى جايى اسمش نوح ( ع ) و جايى خضر ( ع ) و جايى موسى ( ع ) و جايى « 3 » عيسى ( ع ) كه حقيقت واحده به اسامى متعدّدهء مختلفه ظهور نموده است ؛ به مقتضاى : « اوّلنا محمد و اوسطنا محمد و اخرنا محمد » . « چو يك معنى كه پوشانى به گوناگون عباراتى » چنان‌كه « 4 » مرتبه‌ى انزل از مرتبه‌ى نبوّت ، يعنى على - عليه السّلام - فرمايد : « كنت مع جميع الانبياء سرّا و مع خاتم الانبياء جهرا » . بالجمله انسان كامل محمدى ظل اللّه است به مفاد آيه‌ى كريمه‌ى : « أَ لَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ » . كما قيل : « كيف مدّ الظلّ نقش انبياست * كو دليل نور خورشيد خداست سايه‌ى يزدان بود بنده‌ى خدا * مرده‌ى اين عالم و زنده‌ى خدا » « 5 » و معلوم است كه حكم ظل ، غالبا در آثار حكم ذى ظلّ است . پس همچنان‌كه رواست در حقّ ذى ظلّ كه « 6 » : « هُوَ الْأَوَّلُ وَ الْآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ

--> ( 1 ) . به جاى ( اقتضاى . . . خلقت ) عبارت ( هرجايى ) آمده است . ( 2 ) . شا : به جاى ( چنان‌كه فرموده‌اند ) عبارت ( كما قيل ) آمده است . ( 3 ) . شا : ( جايى ) را ندارد . ( 4 ) . شا : چنانچه . پا : چند ( 5 ) . شا : خدا است ( 6 ) . شا : ( كه ) را ندارد .